Przemysław Wojciechowski, Przemysław Nehring

Toruń

INSKRYPCJE PRETORSKIE DEDYKOWANE HERKULESOWI PRZY ARA MAXIMA

W XV wieku w pobliżu kościoła S. Maria in Cosmedin odnaleziono grupę inskrypcji sakralnych złożoną z ośmiu zabytków[1]. Ich fundatorami byli praetores urbani, adresatem dedykacji zaś Herkules. Już pierwsi wydawcy tych zabytków nie mieli wątpliwości, że pochodzą one z sanktuarium Herkulesa przy Ara Maxima na Forum Boarium[2].

Ara Maxima była najstarszym ośrodkiem kultu tego boga w Rzymie. Według tradycji literackiej twórcą ołtarza, włączonego w obręb pomerium przez Romulusa[3]. Miał być Ewander lub sam Herkules[4]. Powstanie centrum kultu Herkulesa właśnie na Forum Boarium jest przez współczesną historiografię łączone z funkcją, jaką od czasów prehistorycznych spełniał ten położony w pobliżu jednego z brodów na Tybrze plac. Specyficzne położenie (nad jednym z zakoli Tybru, bliskość brodu i wyspy) predestynowała Forum Boarium do przejęcia roli emporium, w którym hodowcy bydła z głębi półwyspu mogli wymieniać swe zwierzęta i produkty rolne na sól pochodzącą z okolic ujścia Tybru. Począwszy od VIII w. p.n.e. było to już miejsce handlu o bardzo znacznym zasięgu, którego patronem był zapewne bóg identyfikowany później z Heraklesem[5]. Z naszego punktu widzenia kwestia początków sanktuarium ma mniejsze znaczenie (analizowane inskrypcje pochodzą z okresu cesarskiego)[6]. Warto natomiast zwrócić uwagę na secyfikę rytuału tego ośrodka kultowego. Dla przykładu inaczej niż to się zwykle działo w Rzymie ofiarę składano capite aperto[7], wkładano jedynie wieniec laurowy[8]. Zabroniona była także gene-ralis invocatio, powszechna w obrzędach ku czci innych bogów rzymskich[9]. Równie niezwykły był zakaz udziału kobiet i niewolników w obrzędach przy Ara Maxima[10]. Wiele z tych zwyczajów wskazuje na grecki rodowód kultu w tym sanktuarium. Czczony tam Herkules nie był tylko typowo italskim patronem hodowców bydła[11], lecz również opiekunem kupców i podróżnych. Przy Ara Maxima składano przysięgi i zawierano umowy handlowe, ofiarowano także dary po szczęśliwym zakończeniu podróży[12].

Ważną cechą kultu przy Ara Maxima było to, że pierwotnie był to kult rodowy. Według tradycji, aż do schyłku IV w. p.n.e. znajdował się on w rękach Potitii oraz Pinarii[13]. Dopiero jego „upaństwowienie" w wyniku reformy przeprowadzonej przez Appiusza Klaudiusza w czasie jego słynnej cenzury spowodowało przeobrażenie Herkulesa w boga wojny rzymskiej republiki[14].

Odtąd kultem zajmowali się niewolnicy państwowi, natomiast przewodnictwo w corocznych obrzędach w dniu święta boga było zastrzeżone dla pretora. Tego dnia (13 sierpnia) składał on ofiarę z cielęcia, ofiarował też wino, używając przy tym specjalnego naczynia (skyphos) przechowywanego w sanktuarium przy Ara Maxima[15]. Uroczystości te były okazją do dedykowania ołtarzy i posągów Herkulesowi. Ich wystawcy - pretorzy miejscy - umieszczali na nich inskrypcje, które stały się świadectwem kultywowania aż do czasów Konstantyna Wielkiego tradycji sięgającej reform Appiusza Klaudiusza. Chociażby z tego powodu zasługują one na większe zainteresowanie historyków, niż to miało miejsce w dotychczasowych badaniach[16].

1. CIL VI 312 = Supp. It. Imagines I,108, nr 164

Te precor Alcide sacris | Invicte peractis | rite tuis laetus dona |ferens meritis | haec tibi nostra potest | tenuis perferre camena | nam grates dignas tu \ potes efficere \ sumę libens simulacra \ tuis ąuae munera Cilo | aris urbanus dedicat | ipse sacris.

L. Fabius Cilo Septimius Catinius Acilianus Lepidus Fulcinianus: PIR2 III 97-100; Żyromski 1991, 75-76.

2.CILVI313 = ILS3402

Hercules Invicte Catius hoc tuo donu[m libens] | Numini Sancto dicavit praetor Urb[is - | cum pia sollemne mente rite fecisse[t sacrum] | tradidisti quod Potitis Evandraeo [saeculo] | administrandum quodan-nis hic ad A[ram Maxi]am.

P. Catius Sabinus: PIR2 II 130; Alfóldy 1974, 249; Leunissen 1989, 273.

3.CILVI314

aHerculi Invicto | T. Flavius Iulianius Quadratianus v. c. | pr(aetor) ur(banus) XVvir s(acris) f(aciundis) | donum dedi(t).

bDeo Herculi | M. Nummio Ceionio | Annio Albino | praetor urban(us) v(ir) c(larissimus) | dedicante.

cDeo Herculi | Iul(ius) Festus v(ir) c(larissimus) | pr(aetor) ur(banus) d(onum) d(edit).

dHerculi Invicto | Pompeius Appius | Faustinus v(ir) c(larissimus) | pr(aetor) urb[a]n(us) d(onum) d(edit) |feliciter.

T. Flavius Iulianius Quadratianus: PIR2 III 156; PLRE I, 736-757.

M. Nummius Ceionius Annius Albinus: PIR2 V 231.

Iul(ius) Festus: PIR2 IV 212-213; PLRE I 336.

Pompeius Appius Faustinus: PIR2 VI 257; PLRE I 327-228; Cavuoto 1982, 529; zob. również AE 1982, 159.

4. CIL VI 315 = Supp. It. Imagines I, 96, nr 148.

in fronte:

Deo Herculi Inv(icto)[17] | M. Iun(ius) Caesonius | Nicomachus Ani-cius | Faustus Paulinus | c(larissimus) v(ir) p(raetor) u(rbanus) d(o-num) d(edit).

in latere:

d(e)d(icatum) | XII Kal(endas) Octob(res) | Crispo et Constanti|no Caes(are) II cons(ulibus)[18].

M. Iun(ius) Caesonius Nicomachus Anicius Faustus Paulinus: PIR2 IV 332; PLRE I, 681; La collezione, 208-210, nr 3.

5.         CIL VI 316 = ILS 3404 = Supp. It. Imagines I, 130, nr 216.

Alcide sacri generis | decus hoc tibi | praetor | et Iovis antistes | dedi-co Perpetuus.

Perpetuus: PLRE I 688.

6.         CIL VI 317

Deo Herculi | Invicto C. Iul(ius) Pomponius | Pudens | Severianus | v(ir) c(larissimus) praet(or) urb(anus).

C. Iul(ius) Pomponius Severianus: PIR2 IV 478; PLRE I,829.

7.CILVI318 = ILS3403

Herculi In|victo | M. Cassius | Hortensius | Paulinus |pr(aetor) urb(a-nus) | XVvir sacris | faciundis | donum dedi(t).

M. Cassius Hortensius Paulinus - PIR2 IV 211; Alfóldy 1982, 361, nr 6.

8.CILVI319 = ILS3405

Argive Victor | Hercules | donum hoc | tibi urbanus | praetor | Vel-dumnianus Iunius.

Iunius Veldumnianus: PIR2 IV 358; PLRE I 947; Almar 1990, 146-147, nr 101.

Dwie inskrypcje otwierające powyższy zbiór warto, z różnych powodów, poddać także analizie o charakterze filologicznym. Pierwsza z nich zasługuje na szczególną uwagę ze względu na jej, rzadko spotykaną w epigrafice, poetycką formę. Tekst, jaki się na niej znalazł, został mianowicie zamknięty w sześciu poprawnie skomponowanych wierszach dystychu elegijnego. Jego autor zastrzega się co prawda, że jego poetycki talent jest nader skromny (nostra tenuis camena), ale mamy tu niewątpliwie do czynienia z formułą tzw. afektowanej skromności, bardzo popularną w literaturze łacińskiej doby Cesarstwa[19].

Aby uwidocznić w przejrzysty sposób taką metryczną kompozycję inskrypcji, poniżej rozpisujemy jej tekst na poszczególne wersety[20]:

1.

Te precor Alcide[21] sacris Invicte peractis

rite tuis laetus dona ferens meritis

haec tibi nostra potest tenuis perferre camena

nam grates dignas tu potes efficere

sume libens simulacra tuis quae munera Cilo

aris urbanus dedicat ipse sacris.

W polskim tłumaczeniu prozą tekst inskrypcji brzmi: Błagam cię, Niezwyciężony Alkidesie, spełniwszy należycie święte obrzędy, // z radością niosąc dary za twe dobrodziejstwa // nasza skromna pieśń (camena) może dokonać tego // ty bowiem możesz uczynić to dziękczynienie godnym // chętnie przyjmij te posągi (sumulacra?), które, jako ofiary, Cylon // sam (pretor) miejski składa na twych świętych ołtarzach

Inwokacja rozpoczynająca ten poetycki napis jest dosłownym cytatem zaczerpniętym z X księgi Eneidy: Te precor Alcide coeptis ingentibus adsis, Verg. Aen. X, 631. Wergiliuszowych reminiscencji doszukiwać się także możemy w czwartym wersecie tego dystychu. Wskazują na nie wyrazy „grates dignas", które znalazły się wcześniej również w dwóch heksametrach z rzymskiej epopei[22]. Dedykujący inskrypcje pretor miejski Cylon bez wątpienia chciał być zatem postrzegany nie tylko jako gorliwy urzędnik oddany sprawom państwowego kultu, ale także człowiek dobrze wykształcony.

Kolejna, równie długa, inskrypcja (2.) jest tekstem napisanym prozą i w polskim tłumaczeniu brzmi następująco: Herkulesie Niezwyciężony ten dar z ochotą składa twemu świętemu bóstwu (Numini Sancto) pretor miejski Catius, [...] pobożnie i należycie spełnił uroczysty obrzęd, którego coroczne wypełnianie tutaj przy Ara Maxima powierzyłeś w Ewandryjskim wieku Potycjuszom.

O wartości literackiej tego napisu trudno się raczej wypowiadać, natomiast ma on dla nas ogromne znaczenie ze względu na bogactwo treści, jakie się w nim znalazły. Źródło to przynosi bowiem szereg informacji na temat początków kultu Herkulesa przy Ara Maxima, które doskonale potwierdzają stricte literackie przekazy dotyczące owej tradycji. Wystawca inskrypcji stara się tu połączyć dwa przekazy znane nam ze źródeł literackich. Jakkolwiek pozostaje wierny temu, który głosił, że sam bóg dał początek kultowi, to jednak określenie czasowe, jakim się posłużył (Evandraeo [saeculo]) uznać można za rodzaj ukłonu w stronę drugiego poglądu znanego nam z literatury, który za twórcę Ara Maxima i ojca sprawowanego tam kultu Herkulesa uznawał Ewandra[23] - mitycznego króla panującego w osadzie na Palatynie przed założeniem Rzymu przez Romulusa. Autor napisu potwierdził również informację, którą podawali wcześniej rzymscy pisarze, o tym że pierwotnie obowiązki związane z kultem spoczywały na gens Potitia[24]. Chociaż w literackich źródłach pojawia się przy tej okazji zwykle także gens Pinaria, to jednak niekwestionowaną pierwszoplanową rolę, zarówno według Wergiliusza, jak i Liwiusza, odgrywali tu Potycjusze[25].

Pierwodruk: SAPERE AUDE. Księga Pamiątkowa ofiarowana Profesorowi dr. hab. Marianowi Szarmachowi z okazji 65 rocznicy urodzin, red. I. Mikołajczyk, UMK, Toruń 2004, s. 339-347.

BIBLIOGRAFIA

CIL - Corpus Inscriptionum Latinarum.

ILS - H. Dessau, Inscriptiones latinae selectae, I-III, Berlin 1892-1916.

LTUR - Lex. top. Urbis Romae.

PIR2 - Prosopographia Imperii Romani.

PLRE - A. H. M. Jones, J. R. Martindale, J. Morris, The Prosopography of the Late Roman Empire, I, AD 260-395, Cambridge 1971.

Supp. It. Imagines - Supplementa Italica. Imagines.

pozostałe skróty według Aph

Alfldy 1974 - G. Alfldy, Noricum, London - Boston 1974.

Alfldy 1982 - G. Alfldy, Senatoren aus Norditalien, Regiones IX, X, XI, [w:]  Epigrafia e oralne senatorio, II  (Tituli 5), Roma  1982, s. 309-368.

Almar 1990 - K. Paasch Almar, Inscriptiones Latinae. Eine ilustrierte Einfurung in die lateinische Epigraphik, Odense 1990.

Bayet 1926 - J. Bayet, Les origines de l'Hercule romain, Paris 1926.

Berchem 1959-1960 - D. van Berchem, Hercule Melqart a l'Ara Maxima, RPAA 32, 1959-1960, 61-68.

Berchem 1967 - D. van Berchem, Sanctuaires d'Hercule Melqart. Contributions a 1'etude de l'expansion phenicienne en Mediterranee, Syria 46,1967, 73-109 oraz 307-338.

Buonocore 1995 - M. Buonocore, Il santuario di Ercole a Corfinium (loc. S. Ippolito): prime acąuisizioni epigrafiche, Xenia Antiqua 4,179-199.

Cavuoto 1982 - P. Cavuoto, Iscrizioni latine di Minturno, MGR 8, 1982, 489-585.

Coarelli 1992 - F. Coarelli, Il Foro Boario, Roma 1992.

Curtius 1997 - E. R. Curtius, Literatura europejska i łacińskie średniowiecze, tłum. A. Borowski, Kraków 1997.

Di Niro 1977 - A. Di Niro, Il culto di Ercole tra i Sanniti Pentri e Frentani. Nuove testimonianze, Salerno 1977.

Eck 1989 - W. Eck, Religion und Religiositdt in der soziopolitischen Fuhrungsschicht der Hohen Kaiserzeit, [w:] Religion und Gesellschaft in der Rómischen Kaiserzeit, Kolloąuium zu Ehren von Friedrich Vittinghoff, hrsg. W. Eck, Koln - Wien 1989, 15-51.

Grimall 1987 - P. Grimall, Słownik mitologii greckiej i rzymskiej, przekł. zbiorowy, red. nauk. pol. przekł. J. Łanowski, Wrocław 1987.

Jaczynowska 1981 - M. Jaczynowska, Le culte de l'Hercule romain au temps du Haut-Empire, ANRW II 17,2,1981,631-661. Jaczynowska 2003 - M. Jaczynowska, Studia z dziejów antycznego Rzymu, Toruń 2003.

La collezione - La collezione epigrafica nei Musei Capitolini. Revisioni: seconda serie, MGR 17, 1992, 201-282.

Leunissen 1989 - P. M. M. Leunissen, Konsuln und Konsulare in der Zeit von Commodus bis Severus Alexander (180-235 n. Chr.), Amsterdam 1989.

Lyngby 1954 - H. Lyngby, Beitrage zur Topographie des Forum-Boarium-Gebietes in Rom, Lund 1954 (Acta Inst. Rom. Regni Sueciae, ser. 8, 7).

Mattiocco-Wonterghem 1989 - E. Mattiacco, F. Van Wonterghem, La Fortuna di Ercole tra i Peligni, [w:] Dalla Villa di Ovidio al santuario di Ercole, a cura di E. Mattiocco, Sulmona 1989, 47-70.

Ritter 1995 - S. Ritter, Hercules in der rómischen Kunst. Von den Anfdngen bis Augustus, Heidelberg 1995 (Archaologie und Geschischte 5).

Sabbattuci 1992 - D. Sabbattuci, Ercole e la fondazione del culto dell‘Ara Mas-sima, [w:] Heracles. D'une rive a Yautre de la Mediterranee. Bilan et per-spectives. Actes de la Table Ronde de Rome, 15-16 septembre 1989, dits par Corinne Bonnet et Colette Jourdain-Annequin, Bruxelles - Rome 1992, 353-356.

Schraudolph 1993 - E. Schraudolph, Rómische Gótterweihungen mit Relie-fschmuck aus Italien. Altare, Basen und Reliefs, Heidelberg 1993 (Archaologie und Geschichte, Bd. 2).

Ziółkowski 1988 - A. Ziółkowski, Mummius Tempel of Hercules Victor and the Round Temple on the Tiber, Phoenix 1988, 309-333.

Żyromski 1991 - M. Żyromski, Specialization in the Roman Provinces of Moesia in the Time of Principate, Athenaeum 79, 1991, 59-102.

[1] CILVI 312-319; Lyngby 1954, 155-158.

[2] Coarelli 1992, 61-77.

[3] Tac. Ann. 12,24.

[4] Ewander: Strab. 5, 230; Dion. Hal. 1, 40, 2; Plut. Qu.Rom. 285e; Tac. Ann. 15, 41; Serv. Ad Aen. 8, 269; Plin. Nat. 34, 33; Herkules: Ov. Fast. 1, 581; Prop. 4, 9, 67; Liv. 9, 34, 18.

[5] Na temat wczesnych etapów handlu na Forum Boarium zob. Coarelli 1992, s. 112-113. Problem genezy sanktuarium przy Ara Maxima oraz rzymskiego kultu Herkulesa pozostaje przedmiotem kontrowersji. Dyskusja toczy się między zwolennikami tradycyjnej tezy o greckim rodowodzie tego kultu oraz historykami, którzy jego źródeł poszukują w kręgu wierzeń italskich, etruskich bądź fenickich. Zob. przede wszystkim: Bayet 1926; Berchem 1967; Jaczynowska 1981, 631-633 (=2003, 125-128); Sabbattuci 1992; Ritter 1995, 18-20.

[6] Najstarsza pochodzi z końca II w. n.e., ostatnie zaś datowane są na pierwsze dziesięciolecia wieku IV.

[7] Macr. Sat. 3, 6, 17; Serv. Ad Aen., 3, 407; 8, 288.

[8] Macr. Sat. 3, 12, 2; Serv. Ad Aen. 8, 276.

[9] Plut. Qu. Rom. 285e.

[10] Macr. Sat. 1, 12, 28; Plut. Qu. Rom. 278e.

[11] Dotyczy to zwłaszcza obszaru Italii środkowej; zob. Di Niro 1977; Mattiocco, Van Wonterghem 1989; Buonocore 1995.

[12] Fest. 229M; 334L; Plut. Rud .150.

[13] Verg. Aen. 8, 269; Macr. Sat. 3, 6, 14; Fest. 237M, 343L; Liv. 1, 7, 12-14.

[14] Liv. 9, 29, 9; Val. Max. 1, 1, 17; Dion. Hal. 1, 40; Serv. Ad Aen. 8, 269; Macr. Sat. 3,6,12.

[15] Varro Ling. 6, 54 (ofiara z jałówki); Serv. Ad Aen. 8, 278

[16] Poza publikacjami dotyczącymi topografii Forum Boarium, przede wszystkim lokalizacji sanktuariów Herkulesa (zob. Ziółkowski 1988, 311; Coarelli 1992, 66; LTUR III 16-17), interesujące nas inskrypcje pojawiały się dotąd głównie w opracowaniach o charakterze prosopograficznym, dotyczących członków ordo senatorius. Na marginesie swoich rozważań dotyczących religijności rzymskiej elity wspomina o nich W. Eck (Eck 1989).

[17] Pierwotną inwokację Deo Herculi Inv(icto) zmieniono na D(eo) O(ptimo) M(a-ximo) przy powtórnym wykorzystaniu bazy.

[18] 321 r. n.e.

[19] Zob. Curtius 1997,91-93.

[20] Dziękujemy w tym miejscu za konsultacje prof. Włodzimierzowi Apelowi.

[21] Wedle tradycji Herkules, syn Amfitriona iAlkmeny, miał pierwotnie nosić imię Alkides. Było to patronymicum utworzone od imienia jego dziadka Alkajosa. Jako Herakles - „sława Hery", bóg miał zacząć się przedstawiać na polecenie Pytii. Zob. Grimall 1987, 128; tam też wykaz literackich źródeł dotyczących imienia Alkidesa/Heraklesa, 138.

[22] [..] grates persolvere dignas,Verg. Aen. I,600; II, 573.

[23] Zob. wyżej przyp. 5.

[24] Zob. wyżej przyp. 13.

[25] Liv. 1, 7, 12-14; Verg. Aen. 8, 268.