Barbara Maździoch

Wrocław

„PERIPLUS MARIS ERYTHRAEI" - JĘZYK PIŚMIENNICTWA FACHOWEGO

Badania nad językiem, jakim posłużył się autor Periplusu Morza Czerwonego należy rozpocząć od zadania sobie pytania, kiedy i w jakim celu tekst ów powstał. Jest to zabieg pomocny w uchwyceniu i zrozumieniu specyfiki niektórych słów i wyrażeń jak również samej konstrukcji dzieła[1].

Zawarte w tekście informacje są jedynymi wskazówkami zdradzającymi tożsamość autora. Opierając się na występującym w periplusie odniesieniu do drzew rosnących w Egipcie (PME 29:9,27: ton par' hemin en Aigypto dendron) oraz na egipskich nazwach miesięcy (między innymi w PME 6:3,6: apo Tybi heos Thoth[2]) badacze[3]  uważają, że autor był greckim kupcem pochodzącym z Egiptu. Z kolei identyfikacja wymienionych przez niego imion władców (zwłaszcza nabatejskiego władcy pojawiającego się w PME 19:6,28-29: eis Petran pros Malichan, basileia Pabataion[4]) i krain nad Morzem Czerwonym oraz nad Oceanem Indyjskim  pozwala przypuszczać, że periplus pochodzi  z I w. po n.Chr., a więc z okresu, kiedy Egipt znajdował się pod panowaniem rzymskim[5]. Jest to istotna informacja, ponieważ zajęcie Egiptu przez Rzymian przyczyniło się do zwiększenia liczby statków pływających wzdłuż wybrzeży Morza Czerwonego do Indii w celu zaspokojenia w Rzymie popytu na indyjskie, arabskie i etiopskie towary. Najprawdopodobniej właśnie wzmożony ruch na wodach Morza Czerwonego i Oceanu Indyjskiego, jak również to, że dla wielu żeglarzy były to zapewne pierwsze wyprawy do dalekich Indii, skłoniły autora periplusu do skomponowania tego specjalistycznego dzieła.

Periplus Morza Czerwonego jest opisem szklaków handlowych biegnących z Egiptu począwszy od portów Myos hormos i Bernike (PME 1:1,2-4) wzdłuż wybrzeży Afryki Wschodniej aż do miejscowości Rapta (PME 16:6,4) oraz wzdłuż wybrzeży Arabii aż do Indii. Opis zawiera zarówno informacje o przebiegu szlaku, jak i charakterystykę wybrzeży oraz leżących wzdłuż nich portów. Celem powstania dzieła nie było jednak jedynie przekazanie wskazówek żeglarzom, ale w odróżnieniu od wcześniej powstałych periplusów, także dostarczenie niezbędnych informacji kupcom wybierającym się do Indii w celach handlowych. Opis najważniejszych portów na szlakach prowadzących z Egiptu ku wybrzeżom Afryki Wschodniej oraz Indii zawiera przede wszystkim informacje przydatne właśnie kupcom. Niejednokrotnie najdłuższą część tych opisów stanowią listy towarów, które można w danym miejscu sprzedać, jak i tych, które można nabyć.

Język, jakim posługuje się autor, wyróżnia się wobec tego dwoma rodzajami słownictwa. Część wyrażeń i słów jest typowo periplusowa i można je w większości odnaleźć również we wcześniej powstałych periplusach oraz w innych tekstach geograficznych (np. wyrażenia oznaczające odległości, czasowniki określające manewry wykonywane statkiem, nazwy rodzajów statków). Znaczna zaś część pojawiających się słów jest związana z handlem. I właśnie wybranym nazwom towarów oraz wyrażeniom, które łączą się z kwestią handlu, warto by przyjrzeć się bliżej.

Dysponujemy tylko jednym rękopisem Periplusu Morza Czerwonego, manuskryptem z X w. znajdującym się obecnie w Universitäts Bibliothek w Heidelbergu (Codex Palatinus Graecus 398, fols. 40V-54V[6]). Rękopis z XIV - XV w. przechowywany w British Museum jest jedynie jego kopią z jeszcze większą ilością błędów (B.M. Add. 1939I, fols. 9r-12r). Identyfikacja niektórych wyrazów wydaje się niemożliwa ze względu na miejsca niejasne w rękopisie i błędne poprawki skryby. Nazwy miejscowości oraz niektórych towarów, które pojawiają się tylko i wyłącznie w Periplusie Morza Czerwonego, niejednokrotnie trudne są do identyfikacji.

Język, jakim posługuje się autor jest prosty, pełno w nim powtórzeń, schemat opisu kolejnych portów jest niemal niezmienny. Listy towarów wprowadza kilka powtarzających się wyrażeń dotyczących ich importu, są to takie określenia jak: prochorei eis, eispheretai eis, eisagetai eis oraz wyrażenia odnoszące się do eksportu towarów: Ehei, pheretai apo, pheretai eks, ekpheretai apo, eispheretai apo, eksagetai apo, eksagetai eks, ginetai en, en aute gennatai, pherei, antiphortizetai, katapheretai, heurisketai en. Są to zatem w większości złożenia czasowników: phero i ago. Po powyższych wyrażeniach następuje spis nazw towarów, którym czasami towarzyszą określenia ich jakości (chydaia, diaphoros), ilości (ou polys, spanios, oligos, pleistos), pochodzenia (Indikos, peratikos) lub właściwości (stroggyla, megala), niektóre mniej znane towary porównywane są także do innych bardziej popularnych w basenie Morza Śródziemnego (homoios to Adulitiko).

Jak już zaznaczyłam na początku, Periplus Morza Czerwonego powstał w czasie, gdy Egipt znajdował się pod panowaniem rzymskim. Udział Rzymian w handlu znalazł również odzwierciedlenie w greckich nazwach niektórych towarów. Są to nazwy właśnie pochodzenia łacińskiego. W periplusie pojawiają się trzy określenia ubrań: sagoi (PME 8:3,27), abollai (PME 6:2,24a; 34-35; 24:8,4b) oraz lentia (PME 6:2,24b) czyli łacińskie saga, abollae oraz lintea. Pojawia się również jedno określenie narzuty - lodikes (PME 24:8,4b) od łacińskiego lodix, jedno określenie odnoszące się najprawdopodobniej do wzoru na sprzedawanych ubraniach - skotulatos (PME 24:8,3) od łacińskiego słowa scutulatus, czyli o wzorze w kratkę. Autor posługuje się także słowem denarion (PME 8:3,28) odpowiednikiem łacińskiego denarius. Listę słów zapożyczonych z łaciny można uzupełnić dodając jeszcze słowo chelonaria (PME 10:4,11a) powstałe według Cassona, wydawcy i tłumacza Periplusu Morza Czerwonego, przez dodanie łacińskiego sufiksu do greckiego słowa chelone[7]. Sufiks ten ma oznaczać gorszą jakość produktu.

Kilka nazw towarów występuje tylko i wyłącznie w badanym periplusie, jak: dikrosia, duaka, magla, kalleanos lithos oraz sagalinon.

Dikrossia (PME 6:2,25) może mieć związek ze słowami, które pojawiają się w innych tekstach greckich - krossoi (Pollux 7,64) czyli frędzle oraz dikrossos - podwójnie obramowany? (np. w Leksykonie Pliniusza - h 70,5: Hemitybion dikrosson), możliwe, że dikrossia jest jakimś rodzajem ubrania o charakterystycznym zdobieniu lub wykończeniu. Pochodzenie słowa duaka (PME 8:3,31) wywodzą badacze od dwóch słów: od sanskryckiego słowa twak, które może oznaczać cynamon gorszej jakości[8] albo też od arabskiego duka, które jest określeniem rodzaju kadzidła rosnącego w Somalii[9]. Z kolei magla (PME 12:4,28) jest prawdopodobnie rodzajem kasji przypuszczając na podstawie umieszczenia tej nazwy pośród innych oznaczających wonną roślinność[10]. Kalleanos lithos (PME 39:13,10) być może jest odpowiednikiem pojawiającego się u Pliniusza callaina (HN 37,110[11]), czyli nazwy turkusu. Sagalinon (PME 36:12,6) jest natomiast nazwą drzewa tekowego pochodzącą od sanskryckiego śāka[12].

Kilka nazw towarów, które pojawiają się jedynie w Periplusie Morza Czerwonego, wprowadza autor poprzez użycie legomenos co sugeruje ich nie greckie, lecz obce pochodzenie (w ten sam sposób wprowadza autor również nazwy miejscowe): thymiama mokrotu legomenon (PME 9:4,4) pochodzące prawdopodobnie od arabskiego mghairot (kadzidło)[13] ; elephanta legomenon bosare (PME 62:20,24) będące nazwą słoni z rejonu Desarene; nomisma chrysu legomenos kaltis (PME 63:21,7) czyli nazwa indyjskiej monety; sindones hai Argaritides legomenai (PME 59:20) utworzone od nazwy miejscowej Argalu; kalamus tus legomenus petrus (PME 65,21,29-22,1), które Casson uważa za nazwę liścia rośliny malabathron pochodzącą od sanskryckiego pattra[14]; othonion Indikon to platyteron he legomene monache kai sagmatogenai (PME 6:3,2; 14:5,11-12). Casson przypuszcza, że monache oznacza ubranie z jednego kawałka materiału[15]. Sagmatogenai jest być może rodzajem okrycia (od to sagma - okrycie).

Warto do tej grupy wyrazów dołączyć jeszcze jedną nazwę pochodzącą od sanskryckiego śarkarā[16], która wprawdzie pojawia się również w innych źródłach greckich, natomiast po raz pierwszy występuje właśnie w Periplusie Morza Czerwonego: meli to kalaminon to legomenon sakchari (PME 14:5,12-13).

Pojawia się także kilka złożeń odnoszących się do rzeczownika malabathron, nie występujących w żadnym innym tekście, znaczenie tych słów podpowiadają nam ich części składowe -  słowa skądinąd dobrze znane: adrosphairon, mesophairon, mikrosphairon (PME 65:22,4).

Ponieważ nazwy towarów funkcjonują przede wszystkim w języku potocznym, wyrazy te odnajdujemy także w dokumentach papirusowych w szczególności tych związanych z handlem. Kilka słów, które nie pojawiają się w innych tekstach literackich, można odnaleźć w papirusach, przede wszystkim z terenu Egiptu. W większości są to określenia ubrań: wyżej wspomniane monache (P. Hamb. 10,26-27; P. Oxy. 1273,13-14), molochina od he moloche - ślaz, prawdopodobnie chodzi o ubranie w kolorze malwy (PME 6:3,3[17], P. Princ. 82 rp r 39); skiotai (PME 24 :8,5 ; P. Oxy. 921,15; P. Princ. 82 rp r 38) oznaczające wzór na ubraniu - w cieniowane pasy? (od skia - cień).

W egipskich papirusach pojawia się również kilkakrotnie jako określenie ubrań słowo aganapha użyte przez autora periplusu w odniesieniu do himatia (PME 6:2,23a; P. Merton 2,71,10-11, 14-15; P. Oxy. 3060,5; SB 9834b,5,10-12,14,15). Znane także z Ewangelii św. Mateusza (Mt 9,16).

Przedstawienie słownictwa z zakresu handlu, jakim posłużył się autor Periplusu Morza Czerwonego, w oparciu o wyrazy rzadkie oraz te znane jedynie z badanego utworu, pozwala uchwycić specyfikę języka kupieckiego oraz jego różnorodność. Z pomocą wybranych przykładów można zauważyć, że język, jakim posługiwali się kupcy w I w. po n. Chr., był mieszanką słów greckich, miejscowych nazw arabskich, sanskryckich oraz łacińskich, co dowodzi nie tylko ożywionej wymiany handlowej w tym rejonie, ale także i kulturowej właśnie w sferze języka. Nowe słowa wprowadzone przez autora periplusu poprzez legomenos mogą świadczyć o nowości, jaką tak określone towary stanowiły w świecie śródziemnomorskim w owym czasie. Nazwy obce pojawiające się w Periplusie Morza Czerwonego odnoszą się najczęściej do rodzajów ubrań i ich cech oraz do produktów  miejscowych, arabskich i indyjskich, szczególnie tych pochodzenia roślinnego, co można oczywiście tłumaczyć występowaniem tych roślin jedynie na terenach arabskich i indyjskich.

Referat wygłoszony na ogólnopolskiej konferencji naukowej „Pochrystusowa proza grecka" zorganizowanej w 20 rocznicę śmierci prof. Zofii Abramowiczówny przez Katedrę Filologii Klasycznej oraz Fundację „Traditio Europae" w dniach 29-30.05.2008.

[1] Edycje: Müller K., Anonymi (Arriani, ut fertur) periplus maris Erythraei, Geographi Graeci Minores, Paris 1855; Fabricius B., Der Periplus des Erythräischen Meeres von einem Unbekannten, Leipzig 1883; Frisk H., Le Périple de la mer Érythrée, Göteborgs Högskolas Årsskrift 33, Göteborg 1927; Casson L., The Periplus Maris Erythraei: Text With Introduction, Translation, and Commentary, Princeton 1989.

[2] PME 14:5,8; 24:8,12; 39:13,13; 49:16,32; 56:18,29.

[3] Casson L., ibidem, s.6-7 ; Dilke O.A.W., Greek and Roman Maps, London 1985, s.138-140.

[4] Chodzi o Malichusa II władającego Petrą w latach 40 - 70 po n. Chr.

[5] Casson L., ibidem, s.6-7.

[6] Dostępny na stronie internetowej: http://diglit.ub.uni-heidelberg.de/diglit/cpgraec398/0084.

[7] Casson L., ibidem, s. 251.

[8] Casson L., Ancient Trade and Society, Detroit 1984, s.229.

[9] Glaser E., Skizze der Geschichte und Geographie Arabiens, II, Berlin 1890, s.197.

[10] PME 12:4,27-28: ginetai de ta en auto kasia kai gizeir kai asyphe kai magla kai moto kai libanos. Na ten temat również: Casson L., Periplus Maris Erythraei : Three Notes on the text, The Classical Quarterly 30, 1980, s.496.

[11] HN 37,110: Comitatur eam similitudine propior quam auctoritate callaina, e viridi pallens. nascitur post aversa Indiae apud incolas Caucasi montis, Hyrcanos, Sacas, Dahas, amplitudine conspicua, sed fistulosa ac sordium plena, sincerior praestantiorque multo in Carmania, utrobique autem in rupibus inviis et gelidis, oculi figura extuberans leviterque adhaerescens nec ut adnata petris, sed ut adposita.

[12] Casson L., Periplus Maris Erythraei 36: Teak, not Sandalwood, The Classical Quarterly 32, 1982, s.181-183. We wcześniejszych wydaniach: santalinon.

[13] Glaser E., ibidem, s.196; Casson L., The Periplus Maris Erythraei..., s.127.

[14] Casson L., ibidem, s.269.

[15] Casson L., ibidem, s.248.

[16] Casson L., ibidem, s.133.

[17] PME 48:16,15; 49:16,29-30; 51:17,13.